GAT va Dasturlash
Mehnat bozorida ikki xil GAT mutaxassislari bor: biri dasturdagi tayyor funksiyalardan foydalanuvchilar, ikkinchisi esa o‘sha funksiyalarni o‘zi yarata oladiganlar. Siz qaysi biriga aylanishni xohlaysiz?
Texnologiya shiddat bilan rivojlanmoqda. Kecha qo‘lda bajarilgan tahlillar bugun avtomatlashmoqda. GATda dasturlashni o‘rganish — bu shunchaki yangi ko‘nikma emas, bu sizning sohadagi qiymatingizni oshiruvchi eng muhim sarmoyadir. Xo‘sh, GAT va kodlash qayerda kesishadi? Qaysi tillarni bilish shart? Keling, barchasini noldan, sodda tilda tahlil qilamiz.
Dasturlash nima?
Eng sodda qilib aytganda, dasturlash — bu kompyuterga nima qilish kerakligini tushuntirishdir.
Tasavvur qiling, kompyuter — bu juda itoatkor, lekin o‘zi mustaqil fikrlay olmaydigan yordamchi. Agar unga aniq buyruq bermasangiz, u qimirlamaydi. Dasturlash tillari (masalan, Python) esa bizning kompyuter bilan gaplashish tilimizdir.
GATda biz kod orqali kompyuterga shunday buyruq beramiz:
"Ey kompyuter, mana bu papkadagi barcha kosmik suratlarni ol, ulardagi ekin maydonlarini aniqla, maydonini hisobla va natijani menga Excel jadval qilib ber."
Qo‘lda qilinganda soatlab, balki kunlab vaqt oladigan bu jarayon, kod orqali soniyalarda bajariladi.
GATda dasturlashni qo'llash usullari
GATda dasturlash faqat bitta yo‘nalish bilan cheklanib qolmaydi. Uni qo‘llashning asosiy 5 ta katta yo‘nalishi mavjud:
A) Jarayonlarni Avtomatlashtirish
Bu eng ko‘p ishlatiladigan yo‘nalish. Har kuni yoki har oy takrorlanadigan zerikarli ishlarni kodga yuklash.
-
Misol: Har kuni ertalab ob-havo ma'lumotlarini serverdan yuklab olib, xaritada yangilash kerak. Buni inson har kuni qo‘lda qilgandan ko‘ra, bitta skript yozib qo‘yiladi va u o‘zi ishlayveradi.
B) Ma'lumotlarni boshqarish va ETL
Turli formatdagi ma'lumotlarni bir-biriga o‘tkazish.
-
Misol: Sizga arxitektura bo‘limidan CAD (AutoCAD) chizmasi keldi. Uni GAT formatiga (Shapefile yoki Geodatabase) o‘tkazib, koordinatasini to‘g‘rilab, atributlarini to‘ldirish kerak. Dasturlash orqali bu jarayonni "konveyer" usulida tezlashtirish mumkin.
C) Murakkab Fazoviy Tahlil
Tayyor tugmalar yordam bera olmaydigan ilmiy hisob-kitoblar.
-
Misol: Shahar transport tirbandligini sun'iy intellekt (Machine Learning) yordamida bashorat qilish yoki yerosti suvlari oqimini modellashtirish. Bu yerda oddiy GAT vositalari ojizlik qiladi, sizga Python kutubxonalari (Pandas, Scikit-learn) kerak bo‘ladi.
D) Web-GAT
Xaritalarni internet brauzerga olib chiqish.
-
Misol: Foydalanuvchilar o‘z uyi manzilini kiritganda, eng yaqin maktab yoki shifoxonani ko‘rsatib beruvchi interaktiv sayt yaratish. Google Maps yoki Yandex Taxi ilovalari aynan shu texnologiyaga asoslangan.
E) Dasturiy plagin va ilovalar yaratish
Mavjud GAT dasturini (ArcGIS yoki QGIS) o‘zgartirish yoki unga yangi funksiya qo‘shish.
-
Misol: QGIS dasturida sizning ishingiz uchun maxsus bitta "Sehrli tugma" yaratib, uni boshqalar bilan bo‘lishish.
ArcGIS Pro va QGIS dasturlarida dastulash tillarini qo'llanilishi
Dasturlash har doim ham minglab qator kod yozish degani emas. Ba'zida biz kichik formulalar — Expressionlar (ifodalar) yordamida katta ishlarni hal qilamiz. Keling, ikki asosiy dastur misolida ko‘ramiz.
ArcGIS Pro imkoniyatlari
ArcGIS Pro o‘z ichida 3 xil "til"da gaplasha oladi:
-
Python:
-
Qayerda ishlatiladi: Field Calculator (Jadval ustunlarini hisoblash) va Geoprocessing (Tahlil).
-
Misol: Jadvaldagi matnning faqat bosh harfini katta qilish yoki murakkab matematik formula asosida aholi zichligini hisoblash.
-
-
SQL (Structured Query Language):
-
Qayerda ishlatiladi: Definition Query (Ma'lumotlarni filtrlash) va Select by Attributes (Tanlab olish).
-
Misol:
Aholi > 100000 AND Viloyat = 'Toshkent'— bu so‘rov orqali xaritada faqat kerakli hududlarni qoldirib, qolganini vaqtincha yashirish mumkin.
-
-
Arcade (Esri uchun maxsus til):
-
Qayerda ishlatiladi: Symbology (Rang berish), Pop-ups (Qalqib chiquvchi oynalar) va Labeling (Yozuvlar).
-
Afzalligi: Arcade juda yengil va tez ishlaydi. U ma'lumotlar bazasini o‘zgartirmasdan turib, natijani "uchib turgan joyida" (on-the-fly) hisoblab ko‘rsatib beradi.
-
Misol: Xaritadagi nuqta ustiga bosganda, ikkita ustundagi raqamni qo‘shib, chiroyli dizaynda chiqarib berish.
-
QGIS imkoniyatlari
QGIS bepul bo‘lsa-da, expressionlar bo‘yicha juda kuchli vositaga ega:
-
QGIS Expression Engine (O‘zining ifoda tili):
-
Bu SQL ga o‘xshash, lekin QGIS uchun maxsuslashtirilgan til.
-
Qayerda ishlatiladi: Field Calculator, Select by Expression, Labeling, Data Defined Override (Xarita dizaynini ma'lumotga qarab avtomatik o‘zgartirish).
-
Misol:
CASE WHEN "aholi" > 50000 THEN 'Katta shahar' ELSE 'Kichik shahar' END— bu ifoda orqali shaharlarni avtomatik toifalash mumkin.
-
-
SQL:
-
Qayerda ishlatiladi: DB Manager (Bazalar bilan ishlash) va Query Builder.
-
QGIS ichida "Virtual Layers" yaratib, xuddi ma'lumotlar bazasi administratori kabi murakkab SQL so‘rovlarini yozishingiz mumkin.
-
-
Python (PyQGIS):
-
Qayerda ishlatiladi: Python Console va Function Editor.
-
Expression oynasida standart funksiyalar yetarli bo‘lmasa, Python yordamida o‘z funksiyangizni yozib, uni expression ichida chaqirib ishlatishingiz mumkin.
-
5. GAT da qo'llaniladigan dasturlash tillari va texnologiyalari (Top 10+)
GATchi haqiqiy "Full Stack" muhandis bo‘lishi uchun quyidagi tillardan xabardor bo‘lishi foydali:
| № | Dasturlash tili | Nima uchun kerak? |
| 1 | Python | GATning qiroli. ArcGIS va QGISni avtomatlashtirish, ma'lumotlarni tahlil qilish (Pandas, GeoPandas) va Skriptlar yozish uchun asosiy til. |
| 2 | SQL | Ma'lumotlar tili. PostgreSQL/PostGIS kabi bazalarda fazoviy so‘rovlar (spatial queries) yozish uchun eng muhim vosita. |
| 3 | JavaScript | Web-xarita tili. Leaflet, OpenLayers, Mapbox GL JS kutubxonalari orqali xaritalarni saytlarga joylash uchun ishlatiladi. |
| 4 | Arcade | Vizualizatsiya tili. Faqat Esri (ArcGIS) mahsulotlarida xarita dizayni, pop-up va yozuvlarni aqlli boshqarish uchun. |
| 5 | R | Statistika tili. Juda murakkab geostatistik tahlillar va ilmiy izlanishlar uchun ishlatiladi. |
| 6 | HTML / CSS | Web asoslari. JavaScript bilan birga web-xaritalarning ko‘rinishi va tuzilishini belgilaydi. |
| 7 | C++ | Dvigatel tili. Ko‘plab GAT dasturlarining "motor" qismi (masalan, GDAL kutubxonasi) shu tilda yozilgan. Tezkor hisoblashlar uchun kerak. |
| 8 | C# (.NET) | ArcGIS Pro SDK. ArcGIS Pro dasturiga jiddiy qo‘shimchalar (Add-ins) yaratish uchun ishlatiladi (Microsoft muhitida). |
| 9 | Java | Server tili. GeoServer, GeoTools kabi ochiq kodli server dasturlari va Android uchun mobil GAT ilovalari yaratishda qo‘l keladi. |
| 10 | Julia | Kelajak tili. Katta hajmdagi ma'lumotlarni (Big Data) Python’dan ham tezroq qayta ishlash uchun yangi va istiqbolli til. |
| 11 | Rust | Tezkor vositalar. Zamonaviy GAT vositalari (masalan, WhiteboxTools) xavfsiz va o‘ta tez ishlashi uchun Rust tilida yozilmoqda. |
Boshlovchiga maslahat: Hammasini birdan o‘rganishga urinmang! Ketma-ketlik quyidagicha bo‘lsin:
-
Python (Eng muhimi)
-
SQL (Ma'lumotlar bazasi uchun)
-
JavaScript (Agar web-xarita yaratmoqchi bo‘lsangiz)
Xulosa
GATda dasturlash — bu qiyin matematika emas, balki mantiq va ijodkorlikdir. Expressionlar orqali siz kundalik kichik muammolarni hal qilsangiz, Python va SQL orqali butun tizimlarni avtomatlashtirasiz.
Dasturlashni o‘rganish orqali siz shunchaki "xarita chizuvchi"dan, muammolarga yechim topuvchi (problem solver) kuchli muhandisga aylanasiz. Bugungi mehnat bozorida Python va SQL ni biladigan GAT mutaxassislariga talab juda yuqori va ularning maoshi ham oddiy mutaxassislarnikidan ancha baland.
Harakatni bugundan boshlang!