QGIS

1. QGIS nima?

QGIS (Quantum GIS) — bu 2002 yilda Gary Sherman tomonidan boshlangan va bugungi kunda minglab ixtiyoriy dasturchilar tomonidan rivojlantiriladigan, to'liq bepul va ochiq manbali geografik axborot tizimi dasturidir. GNU GPLv2 litsenziyasi ostida tarqatiladigan bu dastur Windows, macOS va Linux operatsion tizimlarida bir xil darajada ishlaydi.

QGIS ning haqiqiy kuchi uchta narsada: bepulligi, moslashuvchanligi va keng ekotizimi. Dasturning o'zi allaqachon juda kuchli, lekin unga qo'shimcha o'rnatiladigan 1000 dan ortiq plagin va GRASS GIS, SAGA GIS, GDAL kabi tashqi tizimlar bilan integratsiyasi QGIS ni to'liq professional GIS platformasiga aylantiradi. Natijada to'liq ArcGIS Pro funksionalligini bepul olish imkoniyati vujudga keladi.

Dunyo bo'yicha akademik muassasalar, davlat idoralari, BMT tashkilotlari va yirik tijorat kompaniyalari QGIS dan faol foydalanmoqda. O'zbekistonda ham kadastr, gidrologiya, qishloq xo'jaligi va shaharsozlik sohalarida QGIS tobora keng qo'llanilmoqda. Eng muhimi — har qanday maqsadda (tijorat yoki shaxsiy) mutlaqo bepul.

QGIS versiyalari har 4 oyda yangilanib turadi. Barqaror versiya (LTR — Long Term Release) yilda bir marta chiqadi va 12 oy davomida qo'llab-quvvatlanadi. Ishlab chiqarish muhiti uchun LTR versiyasi tavsiya etiladi.

2. Interfeys va asosiy panellar

QGIS interfeysi dastlab murakkab tuyulishi mumkin, lekin u mantiqiy 5 qismdan tashkil topgan. Har bir qism o'z vazifasini bajaradi va kerak bo'lmagan panellarni yopish orqali ish maydonini soddalashtirish mumkin.

1 — Menyu paneli: Project, Edit, View, Layer, Settings, Plugins, Vector, Raster, Processing, Web — barcha asosiy funksiyalar shu yerda joylashgan. "Processing → Toolbox" orqali 400 dan ortiq tahlil algoritmlariga kirish mumkin.

2 — Asboblar paneli: Eng ko'p ishlatiladigan funksiyalar (fayl ochish, saqlash, kattalash-kichraytirish, elementlarni tanlash, o'lchash) uchun tugmalar. Asboblar panelini o'ng tugma bosib sozlash va maxsus panellar qo'shish mumkin.

3 — Qatlamlar paneli (Layers): Ochilgan barcha qatlamlar ro'yxati. Qatlamlarni ko'rsatish/yashirish, tartibini o'zgartirish, guruhlash va ularning xususiyatlarini boshqarish uchun ishlatiladi. Qatlamni o'ng tugma bilan bosib kontekst menyu ochiladi.

4 — Xarita maydoni (Map Canvas): Asosiy ish maydoni. Bu yerda xarita ko'rsatiladi, elementlar chiziladi va tahlil natijalari vizuallashtiriladi. Sichqonchaning o'rta tugmasini bosib ushlab aylantirganda xarita kattalashadi-kichrayadi.

5 — Processing Toolbox: Barcha tahlil algoritmlari ro'yxati. Qidiruv maydoniga nom yozing — tegishli algoritmlar darhol topiladi. Algoritmni ikki marta bosib dialog oynasi ochiladi.

3. Qo'llab-quvvatlanadigan formatlar

QGIS ning eng katta afzalliklaridan biri — son-sanoqsiz ma'lumot formatlarini tushunish qobiliyati. GDAL kutubxonasi orqali 200 dan ortiq rastr formatni, OGR orqali 80 dan ortiq vektor formatni ochish va ularning ko'pchiligiga yozish mumkin. Bu degani, boshqa dasturlarda yaratilgan deyarli har qanday geo-faylni QGIS ga surtmasdan tashlash va bilan ishlash mumkin.

Amaliyotda eng ko'p uchraydiganlar: Shapefile (.shp) — eng keng tarqalgan vektor format, lekin eskirgan va bir necha fayl talab qiladi. GeoPackage (.gpkg) — zamonaviy, bitta fayl, vektor va rastrni birga saqlaydi, tavsiya etiladi. GeoTIFF (.tif) — rastr uchun standart, koordinat ma'lumotini o'z ichida saqlaydi. GeoJSON — veb uchun qulay, insonlar o'qiy oladigan vektor format.

Onlayn manbalar: WMS, WFS, WMTS protokollari orqali Google Maps, OpenStreetMap, Esri va boshqa manbalarning xaritalarini to'g'ridan-to'g'ri QGIS ga jonli holda ulash mumkin. Internet bo'lsa — yuklab olish shart emas.

4. Vektor tahlil imkoniyatlari

QGIS ning vektor tahlil arsenali keng va puxta. Oddiy buferdan tortib murakkab tarmoq tahlili va geostatistikagacha — bularning barchasi Processing Toolbox da mavjud. Ayniqsa muhimi: barcha algoritmlar batch (ommaviy) rejimda bir necha faylga bir vaqtda qo'llanilishi mumkin.

Asosiy vektorli geoprozessing: Buffer (bufer zona yaratish), Clip (qirqib olish), Dissolve (chegaralarni birlashtirish), Intersection (kesishma), Union (birlashma), Difference (ayirma), Symmetrical difference. Bularning barchasi Processing → Toolbox → Vector Overlay bo'limida joylashgan.

Spatial Join: Ikkita qatlamni joylashuviga qarab birlashtirish. Masalan, har bir shahar uchun yaqin atrofidagi kasalxonalar soni — bu tipik spatial join masalasidir. "Join attributes by location" algoritmi orqali amalga oshiriladi.

Tarmoq tahlili: QNEAT3 plagin orqali yo'llar tarmoqida eng qisqa yo'l, xizmat hududlari (isochrone), OD cost matrix va ko'p nuqtali marshrut hisoblash imkoniyati mavjud. Bu imkoniyat logistika, tez yordam va transport rejalashtirish uchun juda muhim.

Atributlar bo'yicha tahlil: Field Calculator yordamida yangi ustun qo'shib, matematik formula asosida qiymatlar hisoblanadi. Masalan, gektar bo'yicha hisoblanadigan maydon: $area / 10000. SELECT, GROUP BY, SUM, COUNT kabi SQL so'rovlari ham to'g'ridan-to'g'ri qo'llaniladi.

5. Rastr tahlil imkoniyatlari

Rastr tahlili QGIS ning ikkinchi kuchli tomoni. Raster Calculator orqali rastrlarni qo'shish, ayirish, ko'paytirish va har qanday matematik formula qo'llash mumkin. Masalan, NDVI hisoblash: (NIR - RED) / (NIR + RED) — bu bir qator formula butun tasvirga avtomatik qo'llaniladi.

Relyef tahlili: DEM (raqamli balandlik modeli) asosida nishablik (Slope), qiyalik yo'nalishi (Aspect), gölge relyef (Hillshade) va kontur chiziqlar yaratish bir necha klik bilan amalga oshiriladi. Raster → Terrain Analysis menyusidan yoki Processing Toolbox orqali kirish mumkin.

Gidrologik tahlil: GRASS GIS integratsiyasi orqali suv oqimi yo'nalishini (flow direction), havzalar chegarasini (watershed), drenaj tarmoqini va suv yig'uvchi hududlarini hisoblash mumkin. Bu O'zbekistondagi suv resurslari va irrigatsiya loyihalari uchun juda muhim imkoniyat.

Zonal Statistics: Vektor qatlam (masalan, tumanlar) ichidagi rastr qiymatlari (masalan, NDVI) bo'yicha statistika — o'rtacha, maksimum, minimum, standart og'ish — hisoblash. Har bir polygon uchun alohida natija jadval sifatida qo'shiladi.

GRASS GIS integratsiyasi: QGIS ichida r.watershed, r.sun, i.cluster kabi 400 dan ortiq GRASS algoritmiga kirish mumkin. Alohida GRASS o'rnatish shart — QGIS o'zi o'rnatib, Processing Toolbox da ko'rsatadi.

6. Plaginlar ekotizimi — 1000+ kengaytma

QGIS ning 1000 dan ortiq bepul plagini — bu dasturni haqiqiy universal platformaga aylantiradigan narsa. Plugins → Manage and Install Plugins menyusidan bir klik bilan istalgan plagin o'rnatiladi. Ko'p plaginlar Python da yozilgan va QGIS ning PyQGIS API sidan foydalanadi.

QuickMapServices — QGIS da ishlayotganlar uchun birinchi o'rnatiladigan plagin. Google Satellite, Bing, OpenStreetMap va yuzlab boshqa fon xaritalarini bir klik bilan loyihaga qo'shadi. O'rnatish: Plugins → QMS → istalgan xarita xizmatini izlang.

Semi-Automatic Classification (SCP) — masofadan zondlash uchun eng kuchli bepul plagin. Landsat, Sentinel va boshqa sun'iy yo'ldosh tasvirlarini QGIS ichida yuklab olish, atmosfera korreksiyasi qilish va supervised/unsupervised klassifikatsiya bajarish imkonini beradi. Butun masofadan zondlash jarayonini QGIS ichida tugatish mumkin.

QGIS2Web — QGIS loyihasini to'g'ridan-to'g'ri Leaflet.js yoki OpenLayers veb xaritasiga eksport qiladi. HTML, CSS, JavaScript fayllari yaratiladi va istalgan veb serverga joylashtiriladi. Dasturlashni bilmagan GIS mutaxassisi ham interaktiv veb xarita chiqara oladi.

IntelliGeo (AI plagin) — 2024 yilda paydo bo'lgan sun'iy intellekt asosidagi plagin. Matnda so'rovingizni yozing ("barcha yo'llardan 500 metr bufer yarating, keyin binolar bilan kesish toping"), plagin PyQGIS kodi yoki grafik modelni yaratib darhol ishga tushiradi. GIS yangi boshlaganlar uchun juda foydali vosita.

7. PyQGIS — Python bilan avtomatlashtirish

PyQGIS — QGIS ning Python dasturlash interfeysi. QGIS da qilsa bo'ladigan har qanday narsani PyQGIS orqali kod bilan amalga oshirish mumkin. Bu ayniqsa takroriy vazifalar (masalan, 50 ta faylga bir xil tahlil qo'llash), maxsus plaginlar yaratish yoki boshqa Python kutubxonalari (GeoPandas, NumPy, matplotlib) bilan integratsiya uchun muhim.

PyQGIS ni ishlatishning ikki yo'li bor: QGIS Python konsoli (Plugins → Python Console) — QGIS ichida interaktiv Python muhiti. Standalone skript — QGIS ni GUI siz fon rejimida ishlatish, masalan, server da avtomatik xarita yaratish.

# QGIS Python konsolida — vektor qatlam yuklash va tahlil
from qgis.core import QgsVectorLayer, QgsProject

# Shapefile yuklash
layer = QgsVectorLayer("C:/data/roads.shp", "Yo'llar", "ogr")
QgsProject.instance().addMapLayer(layer)

# Xususiyatlarni chiqarish
for feature in layer.getFeatures():
  print(feature["name"], feature.geometry().length())

# Processing algoritm ishga tushirish
import processing
result = processing.run("native:buffer", {
  'INPUT': layer,
  'DISTANCE': 500,
  'OUTPUT': 'memory:'
})
buffer_layer = result['OUTPUT']

PyQGIS ning kuchli tomoni shundaki, u QGIS ning grafik interfeysidagi barcha funksiyalarni kod orqali boshqara oladi — qatlamlar qo'shish, xususiyatlar tahrirlash, simvologiya belgilash, print layout yaratish va PDF chiqarish. Har kuni 50 ta viloyat uchun alohida xarita chiqarish kerak bo'lsa — bir marta PyQGIS skript yozasiz, keyin u avtomatik ishlaydi.

8. Print Layout — professional xarita chiqarish

QGIS ning Print Layout moduli professional darajadagi xarita taqdimotlari tayyorlash uchun mo'ljallangan. Project → New Print Layout orqali ochiladi. Bu modul xaritani chop etish yoki PDF ga eksport qilish uchun alohida sahifa dizayn muhiti bo'lib, A4 dan A0 gacha istalgan formatda ishlaydi.

Print Layout da qo'shish mumkin bo'lgan elementlar: Xarita frame (asosiy xarita), Legend (izohlar), North arrow (shimol ko'rsatkichi), Scale bar (masshtab o'lchovi), Matn va sarlavhalar, Jadvallar, Rasmlar va Grafiklar. Bir layoutda bir necha xarita frame joylashtirib, umumiy ko'rish xaritasi (overview map) ham qo'shish mumkin.

Atlas — Print Layout ning eng kuchli xususiyatlaridan biri. Bir xarita shablonini yaratib, uni avtomatik ravishda har bir viloyat, tuman yoki ob'ekt uchun alohida PDF ga chiqarish mumkin. 14 ta viloyat uchun 14 ta PDF — bitta tugma bilan. Bu ko'plab GIS mutaxassislari uchun kunlik ishni osonlashtiruvchi xususiyat.

Eksport formatlari: PDF (professional chop etish), PNG/JPEG (rasm), SVG (vektoral grafika muharrirlari uchun). DPI (dots per inch) sozlanadi — 300 DPI professional bosma uchun standart.

9. QGIS va ArcGIS Pro — taqqoslash

Ko'p odamlar "QGIS ni o'rgansinmi yoki ArcGIS ni?" degan savol bilan keladi. Javob kontekstga bog'liq, lekin quyidagi jadval asosiy farqlarni ko'rsatadi.

Xulosa: agar byudjet cheklangan bo'lsa, Linux ishlatilsa yoki ochiq manbali ekotizim muhim bo'lsa — QGIS aniq tanlovi. Korporativ muhitda Esri infratuzilmasi (ArcGIS Server, ArcGIS Online) allaqachon qo'llanilyapti va jamoaviy ishlash zarur bo'lsa — ArcGIS Pro mantiqli. Ko'pchilik GIS mutaxassislari ikkala dasturni ham biladi.